Biogazownie, mimo istniejącego potencjału, rozwijają się w niezadawalającym tempie. Okazuje się, że inwestorzy zmagają się z problemem zapewnienia nieprzerwanych dostaw podstawowych substratów procesu fermentacji. Ciągłość dostaw wymaga rozwoju sieci logistycznej, co generuje dodatkowe koszty i niekorzystnie wpływa na ekonomikę przedsięwzięcia. W tej sytuacji rozsądnym rozwiązaniem jest wykorzystanie istniejących obiektów wodno-kanalizacyjnych.

Gminne biogazownie mogą powstawać przy obiektach gospodarki wodno-ściekowej i pracować w trybie ciągłym, co pozwoli na uzyskanie wymiernych korzyści ekonomicznych i środowiskowych. Trzeba pamiętać, że ustawa – Prawo energetyczne (art. 18, 19, 20) nakłada obowiązek planowania i organizowania zaopatrzenia w ciepło, energię elektryczną i paliwa gazowe na obszarze gminy. Biogazownie gminne oparte na lokalnych zasobach mogą wspomóc realizację planów energetycznych gmin, szczególnie w zakresie zwiększenia bezpieczeństwa energetycznego i wykorzystania OZE.

Ścieki bytowo-gospodarcze najczęściej są oczyszczane metodami biologicznymi, które polegają na intensyfikacji procesów samooczyszczania się wód w warunkach naturalnych. Pozostaje jednak kwestia zmniejszenia uciążliwości obiektów gospodarki wodno-ściekowej na otoczenie i dlatego stabilizacja beztlenowa osadów z oczyszczalni ścieków idealnie wpisuje się w założenia Krajowego Programu Oczyszczania Ścieków Komunalnych.

Biogaz ze ścieków

W Polsce funkcjonuje ponad 2800 biologicznych oczyszczalni ścieków komunalnych i przemysłowych. W każdym z tych obiektów powstają nadmierne osady ściekowe jako następstwo prowadzonych procesów oczyszczania ścieków stanowiące doskonały surowiec do produkcji biogazu. Osady z oczyszczalni komunalnych zazwyczaj nie zawierają metali ciężkich i substancji toksycznych, a duża zawartość substancji organicznych daje szerokie możliwości ich beztlenowej obróbki. Z osadów ściekowych, w zależności od rodzaju osadu, można uzyskać od 310 do nawet 740 dm3/kg s.m. org. biogazu. Wartość opałowa uzyskanego biogazu zależy od zawartości metanu i waha się w granicach 16,7–23 MJ/m3.

Urząd Regulacji Energetyki (URE) wydał 107 koncesji na biogazownie, z czego ponad 1/3 stanowiły obiekty wybudowane przy oczyszczalniach ścieków[1]. Szacuje się, że w biogazowniach zasilanych osadami ściekowymi produkowana jest ponad połowa energii elektrycznej i 83% ciepła wytwarzanego we wszystkich biogazowniach w kraju, co stanowi produkcję roczną na poziomie 140 GWh i 290 GWh[2].

W Polsce, podobnie jak w innych krajach, można zauważyć wzrost wytwarzanych osadów ściekowych, co wynika przede wszystkim z budowy nowych oczyszczalni ścieków opartych na technologii osadu czynnego. Natomiast same osady ściekowe przerabiane są nadal metodami tradycyjnymi opartymi na procesach zagęszczania, stabilizacji i odwadniania. Stwarza to duże możliwości do produkcji biogazu poprzez przeprowadzenie beztlenowej stabilizacji produkowanego w oczyszczalniach biologicznych osadu nadmiernego.

Osad otrzymany po fermentacji można stosować w rolnictwie, w drogownictwie i do rekultywacji terenów zdegradowanych. Osad musi odpowiadać jakości określonej w odpowiednich rozporządzeniach Ministra Środowiska (z 1 sierpnia 2002 r.). Ze względów sanitarnych mogą być stosowane osady, które nie zawierają bakterii z rodzaju Salmonella.

Komunalne osady ściekowe mogą być zakwalifikowane do kategorii odpadów niebezpiecznych, jeśli nie są wykorzystywane w rolnictwie, ze względu na zbyt wysokie stężenie metali ciężkich lub innych wymienionych w załączniku 4 ustawy z 27 kwietnia 2001 r. o odpadach, substancji toksycznych. Wielkości stężeń tych substancji zależą od charakteru zlewni, a zwłaszcza rodzaju przemysłu odprowadzającego swoje ścieki do kanalizacji miejskiej. Zdarzają się w Polsce osady o zawartości metali zdecydowanie przekraczających podane limity wartości (np. cynk – do 12 000 mg/kg s.m. czy też kadm – do 55 mg/kg s.m.). W ostatnich latach obserwujemy pozytywne zmiany w gospodarce osadowej. Skutkuje to obniżeniem zawartości metali ciężkich w osadach nadmiernych dzięki wprowadzeniu obowiązku podczyszczania ścieków przemysłowych przed ich wprowadzeniem do kanalizacji ogólnospławnej i uregulowaniu sytuacji prawnej, która odnosi się do możliwości wykorzystania osadów. Utylizacja materiału pofermentacyjnego, w przypadku braku zgody na wykorzystanie nawozowe, może wiązać się z koniecznością ich spalania, co generuje koszty – minimum 700 zł/t. Brak możliwości wykorzystania osadów przesądza praktycznie o braku opłacalności ekonomicznej inwestycji.

Dofinansowanie inwestycji w biogazownie

Istniejące mechanizmy wsparcia finansowego pozwalają na zwiększenie opłacalności nowych inwestycji i modernizację już istniejących, które wykorzystują osady. Założeniem wszystkich dostępnych programów pomocowych jest dążenie do wykorzystania energetycznego jak największej ilości osadów ściekowych, które stanowią doskonałe źródło biomasy. Okres programowania 2007–2013 stwarza wiele możliwości finansowania projektów energetycznych związanych również z budową biogazowni zasilanych osadami ściekowymi.

Program krajowy

W Programie Operacyjnym Infrastruktura i Środowisko (POIiŚ) w ramach Działania 9.4. Wytwarzanie energii ze źródeł odnawialnych możliwe jest uzyskanie wsparcia dla projektów dotyczących budowy lub zwiększenia mocy jednostek wytwarzania energii elektrycznej z biomasy i biogazu. Warto nadmienić, że dofinansowanie może obejmować przyłącza jednostek wytwarzania energii elektrycznej ze źródeł odnawialnych do najbliższej istniejącej sieci elektroenergetycznej. O dotacje mogą aplikować przedsiębiorcy, jednostki samorządu terytorialnego i ich grupy, podmioty świadczące usługi publiczne, Kościoły, kościelne osoby prawne i ich stowarzyszenia oraz inne związki wyznaniowe. Przygotowane wnioski można składać w terminie 17–31 maja 2010 r. w siedzibie Ministerstwa Gospodarki.

W przypadku inwestycji w budowę lub rozbudowę biogazowni, minimalna wartość projektu wynosi 10 mln zł, natomiast maksymalna kwota wsparcia została wyznaczona na poziomie 40 mln zł. Beneficjent może otrzymać dofinansowanie w formie dotacji rozwojowej (refundacja poniesionych i udokumentowanych wydatków kwalifikowanych) lub jako zaliczkę na poczet przyszłych wydatków kwalifikowalnych. Forma płatności jest rozpatrywana indywidualnie przez Instytucję Wdrażającą na etapie zawierania umowy o dofinansowanie.

Warto zauważyć, że tylko w pierwszej rundzie naboru wniosków w ramach działania 9.4 w konkursie wzięło udział 80 projektów. Pozytywnie ocenę formalną przeszło 41 projektów (uzyskały one co najmniej 50% możliwych punktów). Blisko 27% wniosków stanowiły projekty budowy biogazowni. Koszt całkowity złożonych projektów biogazowych osiągnął prawie 300 mln zł, a inwestorzy wystąpili o dofinansowanie w wysokości 160 mln zł. Pomimo sporego zainteresowania inwestorów nadal dostępna jest znaczna pula środków przeznaczonych na rozwój OZE.

Regionalne programy

Dla mniejszych projektów, których całkowity koszt nie przekroczy 10 mln zł, można ubiegać się o dofinansowanie w ramach Regionalnych Programów Operacyjnych. Duże możliwości pozyskania biomasy zainspirowały wszystkie województwa do zaplanowania znacznego wsparcia dla tworzonych lokalnych biogazowni. Najwięcej środków na ten cel przeznaczyły województwa: lubelskie, warmińsko-mazurskie, zachodniopomorskie, kujawsko-pomorskie i podkarpackie. Województwa te przeznaczyły na dotowanie inwestycji związanych z energetycznym wykorzystaniem biomasy co najmniej 6 mln euro.

Beneficjentami w Regionalnych Programach Operacyjnych mogą być przede wszystkim jednostki samorządu terytorialnego, ich związki i stowarzyszenia, organizacje pozarządowe, pod warunkiem że planują budowę lub rozbudowę jednostek wytwórczych energii elektrycznej wykorzystujących biomasę lub biogaz. W niektórych województwach również przedsiębiorcy mogą otrzymać dofinansowanie na rozwój tego sektora energetyki. Możliwości takie istnieją w województwie lubelskim, lubuskim, łódzkim, zachodniopomorskim, mazowieckim, warmińsko-mazurskim, wielkopolskim, małopolskim. W województwach śląskim, pomorskim i podlaskim przedsiębiorcy mogą uczestniczyć w projekcie wyłącznie na zasadzie partnerstwa publiczno-prywatnego. W RPO maksymalny udział dofinansowania wynosi 85% wydatków kwalifikowanych lub zgodnie z dopuszczalnym pułapem pomocy publicznej, który jest określony w programie pomocowym.

 Wsparcie finansowe dla projektów biogazowni w poszczególnych RPO

tabela
 
Program Rozwoju Obszarów Wiejskich

Celem programu jest stymulowanie rozwoju obszarów wiejskich poprzez likwidację barier, które wynikają z braku podstawowych elementów infrastruktury technicznej.

Na dofinansowanie z Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich mogą liczyć inwestycje zlokalizowane w gminach wiejskich albo w miejscowościach należących do gmin miejsko-wiejskich. Z programu wyłączone zostały natomiast miasta liczące powyżej 5 tys. mieszkańców i miejscowości w gminach miejskich o liczbie mieszkańców mniejszej niż 5 tys.

W ramach działania 321 Podstawowe usługi dla gospodarki i ludności wiejskiej możliwa jest m.in. realizacja inwestycji, które służą wytwarzaniu lub dystrybucji energii ze źródeł odnawialnych, w tym energii pochodzącej z biogazowni ściśle powiązanych z oczyszczalniami ścieków. Realizacja działania stanowi uzupełnienie zakresu wsparcia, które obejmuje inwestycje przewidziane do finansowania w ramach regionalnych programów oraz programu krajowego.

Dofinansowanie z PROW może objąć koszty inwestycyjne, w szczególności: zakup materiałów i wykonanie prac budowlano-montażowych, zakup niezbędnego wyposażenia czy koszty sporządzenia dokumentacji technicznej. Beneficjentami Programu Rozwoju Obszarów Wiejskich mogą być: gminy, jednoosobowe spółki gminy oraz gminne zakłady budżetowe. Maksymalny udział dofinansowania w PROW wynosi 75% wydatków kwalifikowanych. Warto jednak dodać, że na projekty w zakresie wytwarzania lub dystrybucji energii ze źródeł odnawialnych maksymalna kwota wsparcia projektów w jednej gminie nie może przekroczyć 3 mln zł.

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej

Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej udziela wsparcia finansowego w ramach Programu Priorytetowego dla przedsięwzięć w zakresie odnawialnych źródeł energii i obiektów wysokosprawnej kogeneracji w formie preferencyjnej pożyczki o stałym oprocentowaniu w skali roku. Minimalny koszt przedsięwzięcia wynosi 10 mln zł, natomiast maksymalna kwota dofinansowania nie może przekroczyć 50 mln zł. W ramach programu beneficjent może starać się o uzyskanie umorzenia nawet do 50% zaciągniętej pożyczki. Ta forma wsparcia przewidziana jest jedynie dla przedsięwzięć o niskiej rentowności. W ramach programu przewidziany jest jeszcze ostatni, trzeci nabór wniosków z alokacją na poziomie 250 mln zł.

Paweł Choromański

Ekspert ds. OZE

Management&Consulting Group

 

źródła:

  1. 1.M. Ćwil: Stan obecny i perspektywy rozwoju biogazowni rolniczych w Polsce, Targi Poleko, Poznań 2009
  2. 2.G. Wiśniewski: Kierunki rozwoju technologii biogazu rolniczego w UE i Polsce, Salon czystej energii, Poznań 2008
  3. 3.Aquilar A., Casas C., Lema J.M.: Degradation of volatile fatty acids by differently enriched methanogenic culture: kinetics and inhibition. Wat. Res., 29, 2, 505–509, 1995
  4. 4.Hansen K.H., Angelidaki J., Ahring B.K.: Anaerobic digestion of swine manure: inhibition by ammonia. Wat. Res., 32, 1, 1998, 5–12
  5. 5.P. Choromański: Wpływ wybranych zanieczyszczeń przemysłowych na przemiany mikrobiologiczne w procesie fermentacji metanowej, Warszawa 2005
  6. 6.P. Choromański, Wpływ wybranych związków organicznych na proces fermentacji metanowej, Warszawa 2006
  7. 7.P. Choromański, Fermentacja metanowa osadów ściekowych, Warszawa 2008


[1] M. Ćwil: Stan obecny i perspektywy rozwoju biogazowni rolniczych w Polsce, Targi Poleko, Poznań 2009

[2] G. Wiśniewski: Kierunki rozwoju technologii biogazu rolniczego w UE i Polsce, Salon czystej energii, Poznań 2008.