Traktat Karty Energetycznej a Unijny Zielony Ład

Traktat Karty Energetycznej został podpisany 17 grudnia 1994 przez 55 państw z Europy i Azji. Członkiem TKE jest także Unia Europejska. Organizacja powstała jako platforma współpracy pomiędzy krajami posiadającymi surowce energetyczne i potrzebującymi inwestycji, a krajami posiadającymi kapitał, które chciały te surowce importować. Jej głównym celem było zabezpieczenie interesów obu tych grup, poprzez ustanowienie przepisów dotyczących ochrony inwestycji i tranzytu.

Z drugiej strony, 11 grudnia 2019 r.Komisja Europejska przyjęła Europejski Zielony Ład, aby osiągnąć neutralność klimatyczną w Europie do 2050 r. Nowy paradygmat polityczny polega na przestawieniu się z paliw kopalnych na nową gospodarkę bezemisyjną i pociąga za sobą ambitną transformację praktyki gospodarczej. Mimo prób doprowadzenia do Europejskiego Zielonego Ładu, Traktat Karty Energetycznej po ponad 25 latach wciąż obowiązuje i niejako chroni paliwa kopalne.

Spór o paliwa kopalne

W krajach, które wiążą ustanowione w traktacie karty energetycznej zasady, rozpoczęły się spory o paliwa kopalne. Przedsiębiorstwa zajmujące paliwami kopalnymi oraz dostawcy energii domagają się miliardów euro rekompensaty w związku z niejasnymi zapisami, który zostały w nim zawarte.

Konflikt Niemiec z koncernem energetycznym

Wiele krajów Unii Europejskiej doświadczyło w sposób bezpośredni jak bardzo ta międzynarodowa umowa hamuje proces realizacji celów klimatycznych. TKE ogranicza zdolność UE i jej państw członkowskich do zmiany przepisów i polityki w sektorze energetycznym. Przykładowo, Niemcy zostały dwukrotnie pozwane przez szwedzki międzynarodowy koncern energetyczny Vattenfall. W pierwszym przypadku firmie udało się złagodzić normy środowiskowe nałożone na elektrownię węglową pod Hamburgiem. Obecnie firma domaga się ponad 6,1 miliarda euro z tytułu utraty zysków związanych z dwiema elektrowniami jądrowymi, które wygaszono w Niemczech po katastrofie w Fukushimie w 2011 roku. Można sądzić, że podobne przypadki wystąpią gdy wycofane zostaną paliwa kopalne.

Francja a sprawa paliw kopalnych

W 2017 roku kanadyjska firma Vermillon zagroziła francuskiemu rządowi postępowaniem prawnym na mocy Traktatu Karty Energetycznej, jeżeli rząd francuski przyjmie ustawę według której należy zaprzestać poszukiwań i wydobycia paliw kopalnych na całym terytorium Francji do 2040 r. Z powodu nacisków rząd ustąpił, zmodyfikowano prawo pozwalające na dalsze wydobycie ropy naftowej.

Kontynuowanie ochrony inwestycji w paliwa kopalne podnosi koszty transformacji energetycznej dla podatników, a jednocześnie podważa europejski cel neutralności klimatycznej określony w Europejskim ZIelonym Ładzie.

Kolejne konflikty państw europejskich z koncernami energetycznymi

Kilka tygodni temu niemiecka spółka energetyczna Uniper domagała się od rządu Holenderskiego kwoty 1 miliarda euro w ramach rekompensaty z powodu wycofania węgla z produkcji energii elektrycznej. Sprawa ta spowodowałaby niepewność wśród ustawodawców w innych krajach i potencjalnie osłabiła lub opóźniła politykę klimatyczną.

Skargi dotyczą również Hiszpanii. Kraj ten jak dotąd jest najbardziej atakowany w ramach TKE, gromadząc łącznie 47 skarg, z których 16 zostało rozstrzygniętych na korzyść inwestora. Skargi te kosztowały 1,046 milionów euro, co odpowiada prawie siedmiokrotności budżetu, który Hiszpania zobowiązała się wnieść do Zielonego Funduszu ONZ na wsparcie działań przeciw zmianom klimatu. Wciąż pozostaje 28 nierozstrzygniętych roszczeń przeciwko hiszpańskiemu rządowi, które mogą obciążyć budżet kwotą 8 miliardów euro.

Wszystkie te sprawy wystosowane przeciwko państwom członkowskim UE wykazują, że Traktat Karty Energetycznej jest przestarzałą umową, która jest niezgodna z realizacją celów porozumienia paryskiego.

Brudne tajemnice Traktatu Karty Energetycznej

Trwający od wielu lat reżim energetyczny może być krytykowany za stronniczość na rzecz przemysłu paliw kopalnych. Jedna z witryn opublikowała list otwarty podpisany przez szereg działaczy na rzecz ochrony środowiska wzywający do reformy lub uchylenia praktyki pozasądowego arbitrażu pomiędzy inwestorem a państwem. W liście zawarto następujące stwierdzenia:

Procedura arbitrażowa między inwestorem a państwem jest sprzeczna z praworządnością, podważa krajowe systemy prawne
W przeciwieństwie do zasady równego dostępu do wymiaru sprawiedliwości, TKE tworzy równoległy system wymiaru sprawiedliwości, który jest dostępny dla najbogatszych inwestorów zagranicznych

Szczególnie uderzające jest negatywne odniesienie do „inwestorów zagranicznych”. Przykładowo, inwestycja może być realizowana przez państwo i prowadzona przez państwo, ale nadal może być szkodliwa z punktu widzenia zmian klimatu. Natomiast inwestycja zagraniczna może również polegać na technologiach neutralnych pod względem emisji dwutlenku węgla. Stąd negatywna konotacja terminu „inwestorzy zagraniczni” zawiera ukryte oświadczenie przeciwko globalizacji.

Jakie rozwiązania zastosować w sprawie TKE?

Traktat karty energetycznej jest obecnie poddawany przeglądowi. Niestety nie należy oczekiwać, że ten akt prawny stanie się zgodny z porozumieniem paryskim. Paliwa kopalne musiałyby przestać być chronione przez traktat. Mechanizm rozstrzygania sporów między inwestorem a państwem, który umożliwia przedsiębiorcom dochodzenie tak absurdalnie wysokich roszczeń, wymaga reformy. Renegocjacja przepisów inwestycyjnych TKE może prowadzić do wyobcowania tych krajów, które podchodzą niechętnie do usuwania paliw kopalnych.

Dlatego należy wezwać Unię Europejską wraz z państwami członkowskimi do ambitnej polityki negocjacyjnej, aby wypracować ścieżkę porozumienia, którego celem będzie wspólne odrzucenie traktatu karty energetycznej. Wspólne wycofanie TKE będzie miało poważne konsekwencje dla wielu krajów, w tym dla byłych republik Związku Radzieckiego eksportujących ropę i gaz.

Paradoksalnie, pomimo sporów wokół TKE, pozostaje on jak dotąd jedynym skutecznym mechanizmem wielostronnym zapewniającym platformę arbitrażową dla inwestorów prywatnych w przypadku naruszenia inwestycji przez państwo.

Źródło: euractiv, gov.pl, icds.ee,  europeanscientist.com

Redakcja GLOBEnergia