Co się dzieje z Czystym Powietrzem? Europejska prokuratura przejęła kolejne śledztwo

• Prokuratura Europejska przejęła kolejne postępowanie dotyczące programu Czyste Powietrze. Sprawa dotyczy klientów spółki Fotowoltaika by Energy Solution.
• Śledczy badają możliwe nieprawidłowości z okresu od lipca 2023 r. do kwietnia 2025 r. Chodzi m.in. o sposób realizacji umów i rozliczania dotacji.
• To kolejna sprawa wskazująca na ryzyka wcześniejszego systemu prefinansowania. Reforma programu ma zwiększyć kontrolę i ochronę beneficjentów.

Prokuratura Europejska rozszerza działania dotyczące możliwych nieprawidłowości w programie Czyste Powietrze. Delegowany prokurator europejski przejął postępowanie prowadzone wcześniej przez Prokuraturę Okręgową w Lublinie, dotyczące klientów spółki Fotowoltaika by Energy Solution sp. z o.o. Sprawa została połączona z prowadzonym już śledztwem dotyczącym możliwego wprowadzania w błąd przy wykorzystywaniu pieniędzy z programu. To kolejne w tym roku postępowanie pokazujące, dlaczego bezpieczeństwo beneficjentów stało się jednym z głównych tematów reformy Czystego Powietrza.

EPPO przejęła sprawę z Lublina

Badany okres obejmuje czas od 1 lipca 2023 r. do 1 kwietnia 2025 r. Według informacji przekazanych przez śledczych postępowanie dotyczy działań osób reprezentujących spółkę Fotowoltaika by Energy Solution.

Prokuratura sprawdza, czy beneficjenci programu mieli być wprowadzani w błąd m.in. co do zamiaru wykonania zawartych umów oraz faktycznej wartości, zakresu i jakości przeprowadzonych prac. Jednocześnie badany jest wątek możliwego wprowadzenia w błąd przedstawicieli wojewódzkich funduszy ochrony środowiska przy rozliczaniu pieniędzy pochodzących z dotacji.

Na tym etapie są to podejrzenia będące przedmiotem postępowania. Nie ma podstaw, aby pisać, że spółka lub konkretne osoby dokonały wyłudzenia – o odpowiedzialności może przesądzić dopiero sąd.

Dlaczego wkracza Prokuratura Europejska?

Prokuratura Europejska, czyli EPPO, zajmuje się przestępstwami naruszającymi interesy finansowe Unii Europejskiej. Czyste Powietrze było i jest zasilane również pieniędzmi europejskimi, dlatego podejrzenie nieprawidłowego wykorzystania takich środków może znaleźć się w kompetencjach tej instytucji.

Nie jest to pierwsza taka sprawa dotycząca programu. W kwietniu tego roku na polecenie prokuratury przeprowadzono przeszukania w instytucjach publicznych w różnych częściach Polski. Co szczególnie istotne, śledczy wskazali wówczas, że badają również potencjalne słabości wcześniejszej konstrukcji Czystego Powietrza, które mogły umożliwić nierzetelnym wykonawcom pozyskiwanie pieniędzy i jednocześnie powodować szkody po stronie beneficjentów. W działaniach uczestniczyły także CBA i unijny urząd do spraw zwalczania nadużyć finansowych.

Z kolei 24 czerwca w innym śledztwie dotyczącym programu zatrzymano dwie osoby. Szacowana szkoda wynosiła 3,42 mln zł, z czego około 2,7 mln zł stanowiły środki unijne. Sama prokuratura zaznaczyła wtedy, że jest to jedna z wielu prowadzonych przez nią spraw związanych z Czystym Powietrzem.

• Zobacz również: Ogrzewanie na prąd tańsze od pelletu? Przy tych cenach różnica znika niemal całkowicie

Gdy wykonawca bierze zaliczkę, problem może zostać z beneficjentem

Właśnie ten mechanizm stał się jednym z największych problemów wcześniejszej odsłony programu. W przypadku prefinansowania część dotacji mogła trafiać bezpośrednio do wykonawcy. Jeżeli później przedsięwzięcie nie zostało wykonane albo prawidłowo rozliczone, beneficjent pozostawał stroną umowy o dofinansowanie i mógł zostać wezwany do rozliczenia pieniędzy.

Rząd przyjął w sierpniu projekt ustawy mającej pomóc osobom poszkodowanym przez nierzetelnych wykonawców. Przewidziano możliwość zawieszenia dochodzenia nierozliczonego prefinansowania od beneficjenta. Warunkiem ma być m.in. wszczęcie postępowania karnego dotyczącego działania wykonawcy na jego szkodę oraz złożenie odpowiedniego wniosku do wojewódzkiego funduszu. To na razie projekt przyjęty przez rząd, a nie obowiązujące rozwiązanie ustawowe.

Nowy operator to nie firma sprzedająca pompę ciepła

Od 31 marca 2025 r. Czyste Powietrze działa w zreformowanej formule. Jedną z najważniejszych zmian było stworzenie systemu operatorów, którzy mają prowadzić beneficjenta przez proces od przygotowania inwestycji po jej rozliczenie. Pomoc operatora jest obowiązkowa przy najwyższym poziomie dofinansowania oraz przy korzystaniu z prefinansowania.

To istotne również przy opisywaniu obecnego śledztwa. Prywatny wykonawca, który sprzedaje urządzenia, prowadzi termomodernizację albo pomaga w przygotowaniu dokumentów, nie staje się przez to oficjalnym operatorem Czystego Powietrza. Funkcję tę pełnią przede wszystkim gminy, a tam, gdzie gmina nie przystąpiła do systemu – właściwy wojewódzki fundusz.

Kolejne śledztwa pokazują więc, dlaczego reforma Czystego Powietrza nie mogła ograniczyć się do zmiany wysokości dotacji czy parametrów urządzeń. Równie istotne okazały się kontrola przepływu pieniędzy, weryfikacja inwestycji i ochrona beneficjenta przed sytuacją, w której wykonawca otrzymuje środki, a właściciel domu zostaje z niedokończoną inwestycją i problemem z rozliczeniem dotacji.

Teraz zadaniem prokuratury będzie ustalenie, co wydarzyło się w konkretnych przypadkach związanych z Fotowoltaika by Energy Solution – i czy mamy do czynienia z problemami w realizacji umów, czy ze świadomymi działaniami zmierzającymi do uzyskania publicznych pieniędzy w sposób niezgodny z prawem.

Źródła: Prokuratura Europejska, Czyste Powietrze, Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej.