Czyste Powietrze pod ostrzałem. Śledztwo, CBA i polityczna burza wokół resortu klimatu. Padają słowa o dymisji
Czy Czyste Powietrze da się jeszcze obronić przed polityczną burzą? Po akcji CBA i śledztwie Prokuratury Europejskiej resort klimatu zapewnia, że program został uszczelniony i dziś jest bezpieczny dla ludzi oraz finansów publicznych. Problem w tym, że równolegle rośnie presja polityczna wokół Pauliny Hennig-Kloski, więc sprawa dotyczy już nie tylko dotacji, ale też wiarygodności całego systemu.
Michał Jakubiec
- CBA zabezpiecza dokumenty dotyczące programu, a śledztwo prowadzi Prokuratura Europejska.
- Resort przekonuje, że po zmianach program jest dziś lepiej zabezpieczony i zaległości w płatnościach zostały praktycznie zlikwidowane.
- W tle śledztwa narasta też spór polityczny wokół szefowej MKiŚ i jej przyszłości w rządzie.
Program Czyste Powietrze znów znalazł się w centrum politycznego i instytucjonalnego sporu. Po wtorkowej akcji CBA w Ministerstwie Klimatu i Środowiska oraz funduszach ochrony środowiska resort przekonuje, że program został uszczelniony i dziś jest bezpieczny. Równolegle narasta jednak presja polityczna wokół szefowej MKiŚ Pauliny Hennig-Kloski, która może stracić stanowisko jeszcze pod koniec kwietnia.
Szefowa resortu próbowała jednocześnie odciąć obecną odsłonę programu od wcześniejszych nieprawidłowości. Przekonywała, że po zmianach wprowadzonych w ostatnich miesiącach mechanizm wypłat i kontroli został uporządkowany, a beneficjenci mają być lepiej chronieni przed nadużyciami.
“Mogę powiedzieć, że program Czyste Powietrze jest bezpieczny dla ludzi i bezpieczny dla finansów publicznych. Wprowadziliśmy wiele szereg bezpieczników, które mają chronić beneficjentów” – powiedziała wtorkowej na konferencji minister Paulina Hennig-Kloska.
CBA zabezpiecza dokumenty, śledztwo prowadzi Prokuratura Europejska
We wtorek (21 kwietnia) funkcjonariusze Centralnego Biura Antykorupcyjnego pojawili się w Ministerstwie Klimatu i Środowiska, NFOŚiGW, Ministerstwie Funduszy i Polityki Regionalnej, KPRM oraz w 16 wojewódzkich funduszach ochrony środowiska. Chodzi o dokumenty dotyczące programu Czyste Powietrze, w tym zasad jego wdrażania od 1 czerwca 2021 r.
Postępowanie prowadzi Prokuratura Europejska. Sprawa dotyczy możliwego niedopełnienia obowiązków przez funkcjonariuszy publicznych przy projektowaniu i wdrażaniu kolejnych etapów programu. W czynnościach brało udział 65 funkcjonariuszy CBA i czterech przedstawicieli OLAF.
Resort klimatu podkreśla, że współpracuje ze służbami i przekazuje dokumenty na bieżąco. Sama Paulina Hennig-Kloska nie ukrywa też, że traktuje działania śledczych jako element rozliczania wcześniejszych błędów i zaniedbań. Wobec niej padają jednak zarzuty, że od dwóch nie udało się takich spraw wyjaśnić na naszym krajowym podwórku i dopiero musiała się tym zająć Prokuratura Europejska. A to zagraża aktualnej wersji programu – chociażby wizerunkowo. Tutaj jednak warto podkreślić, że otoczka wokół tej dotacji jest już wystarczająco zła.
Resort: program był rozszczelniony, teraz został naprawiony
Podczas konferencji Paulina Hennig-Kloska przekonywała, że obecne kierownictwo ministerstwa od dwóch lat porządkuje program, który wcześniej – według resortu – został narażony na nadużycia, wyłudzenia i nieuczciwe praktyki części wykonawców.
To właśnie w tym kontekście szefowa MKiŚ mówiła o setkach zawiadomień do prokuratury i konieczności objęcia spraw szczególnym nadzorem. Jak zaznaczyła, skala nadużyć i liczba nieuczciwie realizowanych inwestycji były zbyt duże, by zostawić je bez reakcji. Zwracała się też do ministra sprawiedliwości, aby rozproszone po kraju postępowania były traktowane priorytetowo.
“Złożyliśmy kilkaset zawiadomień do prokuratury. Od wielu miesięcy tą sprawą zajmuje się prokuratura europejska. Na bieżąco udzielamy informacji na ten temat” — oświadczyła minister klimatu Paulina Hennig-Kloska, komentując postępowanie CBA w sprawie programu Czyste Powietrze.
Resort wskazuje, że źródłem problemów były zmiany wprowadzone w latach 2022-2023. Chodzi przede wszystkim o prefinansowanie bez odpowiednich zabezpieczeń oraz zniesienie limitów kosztów jednostkowych dla termomodernizacji. Według obecnego kierownictwa ministerstwa to właśnie te decyzje otworzyły drogę do zawyżania cen, nadużyć i szkód po stronie beneficjentów.
Około 700 postępowań i straty liczone w dziesiątkach milionów
Skala sprawy nie sprowadza się do pojedynczych przypadków. Z informacji przekazywanych przez resort wynika, że w całym kraju toczy się około 700 postępowań prowadzonych przez prokuratury, Policję i Prokuraturę Europejską. Część z nich wszczęto po zawiadomieniach składanych przez NFOŚiGW i fundusze wojewódzkie.
Śledztwo dotyczące nadużyć przy realizacji programu Prokuratura Europejska przejęła w październiku 2025 r. Wcześniej nadzorowała je Prokuratura Okręgowa w Szczecinie. Ustalono, że łączna wysokość szkód sięga kilkudziesięciu milionów złotych.
Według śledczych do przestępstw miało dochodzić od 2022 r. do grudnia 2024 r. Jeden z badanych mechanizmów miał polegać na zawieraniu umów z beneficjentami na termomodernizację i wymianę źródeł ciepła, a następnie wyłudzaniu pieniędzy mimo braku realnej możliwości wykonania inwestycji.
Program po przebudowie, kolejki mają zniknąć
W listopadzie 2024 r. program został czasowo wstrzymany i gruntownie przebudowany. W 2025 r. wrócił już na nowych zasadach. Jednym z najważniejszych elementów zmian było wprowadzenie obowiązkowego audytu energetycznego przed inwestycją oraz świadectwa charakterystyki energetycznej po jej zakończeniu. To ma utrudnić finansowanie źle przygotowanych lub sztucznie zawyżonych przedsięwzięć. Z drugiej strony – wyhamował to liczba składanych wniosków.
Równolegle resort przekonuje, że udało się uporządkować obsługę wniosków. Jak podawała szefowa resortu klimatu i środowiska, kontrole zostały maksymalnie zwiększone, ale zaległości w rozpatrywaniu wniosków o płatność udało się w praktyce zlikwidować. Według tych deklaracji zarówno nowe wnioski o dofinansowanie, jak i wypłaty są dziś obsługiwane na bieżąco.
Stawka jest duża, bo duża jest też skala programu
Czyste Powietrze pozostaje jednym z największych programów wsparcia dla właścicieli domów jednorodzinnych. Można z niego uzyskać dotacje na wymianę starych źródeł ciepła i termomodernizację budynku. Obecnie wsparcie nie obejmuje już pieców gazowych.
Od września 2018 r. w programie złożono ponad 1 mln wniosków na ponad 41 mld zł dofinansowania. W tej liczbie są również wnioski odrzucone i wycofane. Ta skala pokazuje, że nawet częściowe rozszczelnienie systemu musiało oznaczać poważne konsekwencje – zarówno dla finansów publicznych, jak i dla samych beneficjentów. W resorcie trwają też prace nad specustawą, która ma pomóc osobom poszkodowanym w programie.
Polityczny problem Pauliny Hennig-Kloski rośnie
Na tym jednak sprawa się nie kończy. Wokół Pauliny Hennig-Kloski narasta też presja polityczna, a sama zainteresowana może stracić stanowisko. Wotum nieufności wobec szefowej resortu klimatu złożyli posłowie PiS i Konfederacji. Głosowanie ma odbyć się najpóźniej podczas posiedzenia Sejmu zaplanowanego na 28-30 kwietnia.
Sytuację komplikuje to, że Polska 2050 nadal skłania się ku poparciu odwołania szefowej MKiŚ, choć partia zostawia sobie furtkę do zmiany stanowiska. Warunek jest jeden: Hennig-Kloska miałaby spotkać się z klubem i wyjaśnić wątpliwości dotyczące nie tylko programu Czyste Powietrze, ale także systemu kaucyjnego i decyzji personalnych w BOŚ.
Donald Tusk podnosi stawkę, koalicja odbiera to jak ultimatum
Spór dodatkowo zaostrzył premier Donald Tusk, który uznał głosowanie nad odwołaniem Hennig-Kloski za test lojalności koalicyjnej. W Polsce 2050 taka deklaracja została odebrana jako polityczne ultimatum.
Sygnały z klubu wskazują też, że ostateczna decyzja może zależeć od szerszych ustaleń z rządem – między innymi w sprawie podatków i projektów ustaw. W praktyce oznacza to, że głosowanie nad minister klimatu może stać się nie tylko oceną jej pracy, ale też elementem szerszej koalicyjnej rozgrywki.
Śledztwo i polityka nakładają się na siebie
Działania CBA i śledztwo Prokuratury Europejskiej wzmacniają polityczne napięcie wokół resortu. Sama Paulina Hennig-Kloska zapewnia, że program jest dziś bezpieczny, naprawiony i objęty dodatkowymi zabezpieczeniami. Problem polega na tym, że równolegle trzeba odpowiadać na pytania o to, kto odpowiada za wcześniejsze błędy, dlaczego system dał się tak łatwo wykorzystać i czy polityczna odpowiedzialność sięgnie także obecnego kierownictwa. Wszak w ciągu ponad dwóch lat… nikt nie został pociągnięty do odpowiedzialności.
Z jednej strony rząd mówi o naprawie i uszczelnieniu programu. Z drugiej – śledczy badają mechanizmy, które doprowadziły do nadużyć, a polityczne otoczenie obecnej szefowej resortu klimatu i środowiska zaczyna się chwiać. W efekcie Czyste Powietrze stało się nie tylko sprawdzianem dla państwowego systemu dotacji, ale też testem odporności samej koalicji.
Źródło: MKiŚ, własne, PAP.
