Czyste Powietrze w 2024 roku – zaległości, zmiany, rekordowa liczba wniosków i zawieszenie naboru!

• Rok 2024 obfitował w zmiany w programie Czyste Powietrze. Obowiązkowa lista ZUM, audyt energetyczny i ograniczenie dotacji w najwyższym poziomie dofinansowania. 
• Zaległości na początku roku spowodowały niemały kryzys wizerunkowy. Na szczęście przywrócono finansowanie w programie. 
• Pod koniec roku jednak zawieszono program, aby przeprowadzić kompleksową reformę najpopularniejszej dotacji na termomodernizację w Polsce.
• Ten rok był rekordowy, jeśli mówimy o liczbie wniosków. Zmieniła się także topowa technologia, o którą wnioskowano w programie.

Początek 2024 roku rozpoczął się dla programu Czyste Powietrze bardzo nieciekawie, a to za sprawą zaległości, o których informował Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej wraz z Ministerstwem Klimatu i Środowiska. Oczywiście za wszystkie problemy obarczono poprzedni rząd, obiecując jednocześnie milionowe przelewy z funduszy europejskich. Ale po kolei. 

Zaległości na początku 2024 roku w programie Czyste Powietrze

Od grudnia 2023 roku wojewódzkie fundusze ochrony środowiska zgłaszały brak kluczowych środków finansowych od centrali NFOŚiGW. Nasza redakcja ustaliła, że do 29 grudnia WFOŚiGW otrzymały tylko 20% potrzebnych funduszy. Ministerstwo Klimatu i Środowiska poinformowało, że problemy początkowo wystąpiły w Poznaniu, Łodzi, Rzeszowie i Wrocławiu. Do 12 stycznia 2024 roku ograniczenia w wypłatach dotacji objęły już wszystkie wojewódzkie oddziały. Na szczęście nikt z tego powodu nie stracił swoich pieniędzy, które miał dostać w ramach dotacji. Już wtedy można było przeczuwać, że program Czyste Powietrze może zostać wstrzymany – wówczas się to jednak nie stało. Taką decyzję podjęto później, o czym w dalszej części materiału.

Dlaczego jednak w programie Czyste Powietrze powstały zaległości? Nie chodziło tylko o brak środków finansowych na wypłaty dotacji. Resort klimatu i środowiska informował w styczniu, że problemy z wypłatami zaczęły się już w drugiej połowie 2023 roku. W tamtym czasie akceptowano wnioski, mimo braku odpowiednich środków finansowych. Szybko jednak udało się zapewnić pieniądze z KPO i wypłaty ruszyły, choć środowiska eksperckie uważały, że to stanowczo za mało. Zapowiedziano też środki z programu FEnIKS.

Aby jakość inwestycji była większa

Jednocześnie z informacjami o zaległościach pojawiały się deklaracje o wprowadzeniu obowiązkowej listy ZUM w programie Czyste Powietrze w przypadku inwestycji, które będą zawierać montaż pompy ciepła lub kotła na biomasę. Początek zmian zapowiedziano na 1 kwietnia, co później zostało przełożone. Koniec końców 14 czerwca rozpoczęła się nowa era w programie Czyste Powietrze – pojawił się obowiązek korzystania z listy ZUM. 

Na listę ZUM jednak wpisać się było trudniej, zwłaszcza pompom ciepła. Nowe zasady brzmiały, że dofinansowanie obejmuje tylko pompy ciepła z potwierdzonymi parametrami technicznymi, które zostały zweryfikowane przez Instytut Ochrony Środowiska. Dla kotłów na biomasę nie wprowadzono dodatkowych wymagań. Warto przypomnieć, że od stycznia 2025 roku wymagane będą badania wykonane w niezależnych akredytowanych laboratoriach na terenie UE lub EFTA. Wyniki muszą zgadzać się z danymi z karty produktu i etykiety energetycznej urządzenia. Aktualnie do pozostania na liście ZUM wystarczają europejskie certyfikaty: EHPA‑Q, HP KEYMARK lub EUROVENT. Dzięki tym zmianom osoby korzystające z programu Czyste Powietrze będą miały szeroki wybór wysokiej jakości urządzeń.

Audyt energetyczny stał się obowiązkowy

Pomysłów było więcej, a rządzący dozowali je na wielu konferencjach prasowych i w wypuszczanych komunikatach informacyjnych. Jednym z pomysłów od MKiŚ była możliwość montażu pompy ciepła tylko po ociepleniu domu. W efekcie zdecydowano się na wprowadzenie obowiązkowego audytu energetycznego przed montażem pompy ciepła. Ma to zdecydowanie więcej sensu, ponieważ nie każdy dom będzie wymagał ocieplenia, a może ważniejsza będzie wymiana okien. W każdym przypadku zależy to od indywidualnych cech budynku. Tę zasadę wprowadzono równocześnie z obowiązkową listą ZUM, czyli 14 czerwca. Przypomnijmy, że na audyt energetyczny można otrzymać dodatkowe 1,2 tys. złotych, które nie są wliczane do maksymalnej kwoty dotacji.

Dotacja tylko na jeden dom w najwyższym poziomie dofinansowania

Na początku roku pojawił się także pomysł, aby zakazać dotacji na więcej niż jeden dom w najwyższym poziomie dofinansowania. Pisaliśmy wówczas, że taka zmiana przy obecnym kształcie programu będzie niesprawiedliwa. Nie przeszkodziło to jednak wprowadzeniu takich zmian. Takim sposobem od 14 czerwca z najwyższej dotacji można skorzystać tylko raz. Na każdą kolejną inwestycję w takiej sytuacji można uzyskać wsparcie z poziomu podstawowego. Szczegóły o tej niesprawiedliwej zmianie znajdziesz w artykule: Koniec dotacji na kilka domów – czy to dobra zmiana w programie Czyste Powietrze?

Nabór wniosków w programie Czyste Powietrze został zawieszony!

I nadszedł listopad, w którym coraz częściej pojawiały się przecieki o możliwości zawieszenia programu Czyste Powietrze, aby przeprowadzić jego gruntowną reformę. Dnia 28 listopada 2024 roku o godzinie 14:00 wstrzymano przyjmowanie nowych wniosków. Obsługa wcześniej złożonych wniosków oraz wypłata dotacji przebiegają jednak zgodnie z planem, choć istnieją w tej kwestii pewne opóźnienia, które do końca marca przyszłego roku powinny być nadrobione. Fundusz więc pracuje nad poprawą programu, aby zwiększyć jego skuteczność i przejrzystość. Program Czyste Powietrze ma wrócić 31 marca 2025 roku.

Zapomniałem złożyć wniosek – co teraz?

Nie będzie zaskoczeniem, że większość tych zmian spotkała się z ambiwalentnym odbiorem. Problemy z płynnością finansową z początku roku przeraziły wielu beneficjentów czekających na pieniądze. Obserwatorzy również nie kryli obaw, a program z pewnością przeżył kryzys wizerunkowy. To jednak nie przeszkodziło osiągnąć większej liczby wniosków, niż miało to miejsce w 2023 roku – i to bez grudnia, w którym nabór wniosków został wstrzymany. Do statystyk przejdziemy za chwilę. Teraz odpowiedzmy na nurtujące wielu z nas pytanie.

A co w sytuacji, gdy nie zdążyliśmy złożyć wniosku przed zawieszeniem naboru? NFOŚiGW zapowiedział, że po wznowieniu programu Czyste Powietrze w marcu 2025 roku dotacje obejmą inwestycje od 28 maja 2024 roku. Umożliwi to wsparcie osób, które zrealizowały prace po tej dacie lub rozpoczną je wkrótce. Wydłużenie okresu kwalifikowalności łagodzi skutki zawieszenia naboru i pozwala na szybsze składanie wniosków. 

Rekordowa liczba wniosków w programie Czyste Powietrze

2024 rok to zdecydowany rekordzista, jeśli chodzi o liczbę złożonych wniosków. Według danych udostępnianych cyklicznie przez NFOŚiGW w tym roku złożono ok. 267 tys. wniosków. Dla porównania w 2023 roku było to 217 tys., a w 2022 roku 156 tys. wniosków o dofinansowanie w programie Czyste Powietrze. Wzrost zainteresowania widać doskonale na poniższym wykresie. Niestety, ale im więcej wniosków, tym większe opóźnienia w prowadzeniu programu. To jeden z celów wstrzymania Czystego Powietrza – kilkumiesięczna przerwa ma pomóc rozładować wszelkie zatory. Plany są takie, że zapowiadana nowelizacja ma uprościć cały proces otrzymywania dotacji.

W tym roku zmienił się lider, jeśli chodzi o najpopularniejsze źródło ciepła. Po dziesiątkach negatywnych artykułów, pompy ciepła przestały wieść prym w programie. Ustąpiły kotłom na biomasę – przede wszystkim kotłom na pellet. Pompy ciepła straciły na popularności głównie przez stabilizację cen gazu i innych paliw oraz przesycenie rynku w 2022 roku, gdy sprzedano 203 tys. urządzeń. W 2023 roku sprzedaż spadła do 124 tys., co oznacza różnicę 77 tys. Największe problemy dotyczyły montażu pomp w budynkach o dużym zapotrzebowaniu na ciepło oraz urządzeń niskiej jakości. Wizerunek sektora ucierpiał przez niezadowolenie użytkowników, ale monitorowanie jakości pomp dzięki liście ZUM może poprawić sytuację. 

Szczegóły prezentuje poniższy wykres – dane udostępnione przez NFOŚiGW ograniczają się do września, gdzie widać, że pompa ciepła zrównała się z kotłami gazowymi. Taka sytuacja ostatnio miała miejsce w lutym 2022 roku. Widocznie do potencjalnych beneficjentów dotarła informacja o tym, że według dyrektywy EPBD od 2025 roku powinno zakończyć się subsydiowanie źródeł ciepła, które bazują na paliwach kopalnych, w tym na gazie ziemnym. Koniec dotacji na kotły gazowe znajdują się wśród zmian, jakie zaproponował NFOŚiGW. Trendy w programie możemy zobaczyć na poniższym wykresie.

Czyste Powietrze w 2024 roku – kierunek jest dobry

Czy porównanie programu Czyste Powietrze do filmu ma więc uzasadnienie? Oczywiście, co potwierdza szereg zwrotów akcji, przeróżnych sytuacji, pomysłów, wypowiedzi i zmian, które wzbudzały wiele gorących dyskusji w przestrzeni publicznej. Widać, że nowym kierunkiem dla programu jest lepsze wydatkowanie środków, co jednak będzie wiązało się z większą liczbą kontroli i dokumentacji. Więcej zasad może jednak spowodować niechęć wobec skorzystania z już i tak bardzo skomplikowanej dotacji. Wersja Czystego Powietrza, którą zaproponował poprzedni rząd, miała wiele luk, ale jednak dzięki temu wymieniono wiele nieefektywnych kotłów na paliwa stałe, choć przez wiele lat nie stawiono na pełną termomodernizację. To miało swoje poważne mankamenty jak montowanie nowych urządzeń grzewczych w nieocieplonych domach.