Poszkodowani w Czystym Powietrzu nie będą musieli oddawać zaliczek? Jest projekt ustawy

• WFOŚiGW będzie mógł zawiesić dochodzenie zwrotu zaliczki, jeśli beneficjent zgłosi podejrzenie przestępstwa. W przypadku prawomocnego wyroku skazującego wykonawcę, poszkodowany zostanie zwolniony z obowiązku oddania środków.
• Fundusz będzie mógł dochodzić roszczeń bezpośrednio od wykonawcy i wystąpić o naprawienie szkody. Beneficjent zyska możliwość upoważnienia instytucji do działania w swoim imieniu.
• Nierozliczone zaliczki to ok. 285 mln zł, a sprawa może dotyczyć ponad 8 tys. rodzin. Nowe przepisy mają uporządkować sytuację po nadużyciach z poprzednich edycji programu.

Ministerstwo Klimatu i Środowiska przygotowało projekt ustawy, który ma rozwiązać jeden z najpoważniejszych problemów programu Czyste Powietrze – sytuację beneficjentów oszukanych przez nieuczciwe firmy wykonawcze. Nowe przepisy mają umożliwić zawieszenie dochodzenia nierozliczonych zaliczek oraz – w określonych przypadkach – zwolnienie poszkodowanych z obowiązku ich zwrotu.

Chodzi przede wszystkim o osoby, które w dobrej wierze udzieliły pełnomocnictw firmom realizującym inwestycje. W części przypadków wykonawcy pobierali zaliczki z dotacji, a następnie nie realizowali prac lub nie rozliczali ich prawidłowo. W efekcie to beneficjenci – często osoby o niskich dochodach – byli wzywani do zwrotu środków.

Zawieszenie spłaty i pomoc w dochodzeniu roszczeń

Projekt ustawy przewiduje, że na wniosek beneficjenta właściwy wojewódzki fundusz ochrony środowiska i gospodarki wodnej będzie mógł zawiesić spłatę należności. Warunkiem będzie złożenie zawiadomienia o podejrzeniu popełnienia przestępstwa lub wszczęcie postępowania karnego z urzędu.

Jeżeli sąd prawomocnie orzeknie winę wykonawcy, beneficjent zostanie zwolniony z obowiązku zwrotu nierozliczonej zaliczki. Jednocześnie fundusz będzie mógł wystąpić do sądu o nałożenie obowiązku naprawienia szkody na nieuczciwą firmę. Beneficjent będzie mógł także upoważnić fundusz do dochodzenia roszczeń w jego imieniu.

Według danych resortu kwota nierozliczonych zaliczek wynosi obecnie około 285 mln zł. Problem może dotyczyć ponad 8 tys. rodzin. Projekt ustawy ma trafić do Rady Ministrów w marcu 2026 r., a celem jest możliwie szybkie przyjęcie nowych przepisów.

Skąd wziął się problem?

Program Czyste Powietrze przed reformą w 2025 r. dopuszczał model, w którym część rozliczeń i formalności była powierzana wykonawcom. W praktyce umożliwiało to rozwój agresywnych technik sprzedażowych oraz nieuczciwych praktyk niektórych firm. W efekcie część beneficjentów została z nierozliczonymi inwestycjami i zobowiązaniami wobec funduszy.

Nowa edycja programu, uruchomiona w marcu 2025 r., wprowadziła zmiany mające ograniczyć ryzyko nadużyć. Kluczową rolę pełnią obecnie operatorzy – gminy i wojewódzkie fundusze – które mają wspierać beneficjentów od momentu podjęcia decyzji o inwestycji aż po jej rozliczenie.

Większa kontrola i dłuższa weryfikacja wniosków

W ramach zmian zwiększono liczbę pracowników zajmujących się oceną dokumentów, uruchomiono dodatkowe punkty konsultacyjne oraz możliwość spotkań online. Jednocześnie fundusze zwracają uwagę, że częstym problemem jest zawyżanie kosztów inwestycji. W takich sytuacjach konieczne jest kierowanie do beneficjentów próśb o dodatkowe wyjaśnienia, co wydłuża procedurę wypłaty środków.

• Zobacz również: Fotowoltaika na amerykańskich wysypiskach śmieci

Stabilne finansowanie programu

Resort klimatu podkreśla, że program Czyste Powietrze ma zapewnione finansowanie na kolejne lata. Środki pochodzą m.in. z programu Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat i Środowisko, Krajowego Planu Odbudowy oraz Funduszu Modernizacyjnego. Łączny budżet przekracza 44 mld zł.

Proponowane zmiany mają przede wszystkim uporządkować sytuację osób poszkodowanych w poprzednich edycjach programu oraz wzmocnić bezpieczeństwo uczestników w obecnym modelu. Jeśli ustawa zostanie przyjęta, osoby oszukane przez wykonawców nie będą pozostawione same z obowiązkiem zwrotu środków, a roszczenia będą kierowane bezpośrednio do firm, wobec których toczy się postępowanie karne.

Źródło: NFOŚiGW.