Społeczności energetyczne w Polsce: od teorii do praktyki. Co blokuje rozwój i jak to zmienić?

Kluczowe jest wdrożenie mechanizmów prawnych i finansowych, które zostały już przetestowane w innych krajach europejskich. Polska energetyka obywatelska potrzebuje nie kolejnych raportów diagnostycznych, lecz sprawnych narzędzi implementacyjnych. Tylko dzięki nim energetyczna wizja stanie się rzeczywistością.

Wiemy już, gdzie leżą problemy z rozwojem społeczności energetycznych w Polsce. Teraz nadszedł czas na konkretne rozwiązania, które przekształcą energetyczną wizję w rzeczywistość. Nie ma sensu tworzyć kolejnych analiz – konieczne są działania oparte na sprawdzonych mechanizmach prawnych i finansowych.

Edukacja społeczna: od sąsiedzkich spotkań do programów szkolnych

Kluczem są spotkania sąsiedzkie z mieszkańcami, którzy już działają w społecznościach energetycznych. Mogą oni podzielić się doświadczeniami – zapewnić innych mieszkańców, że takie rozwiązania prowadzą do tańszej i bardziej niezawodnej energii w ich domach. Równie ważne są systematyczne programy edukacji energetycznej. W szkołach dzieci powinny poznawać więcej aspektów energetyki niż same teoretyczne podstawy działania prądu. Powinno się poruszać również problemy bezpieczeństwa, dystrybucji i kosztów inwestycyjnych. 

Nie można zapomnieć o lokalnych liderach energetycznych – osobach, które będą ambasadorami idei w swoich społecznościach. To mogą być radni, sołtysi, aktywni mieszkańcy, którzy potrafią zarażać innych entuzjazmem do wspólnych projektów energetycznych.

Rewolucja urzędnicza: jedno okienko zamiast biurokratycznego slalomu

Największą rewolucją byłoby stworzenie jednego okienka dla społeczności energetycznych. Dziś mieszkańcy muszą biegać między URE (koncesja), starostą (pozwolenie na budowę), RDOŚ (decyzja środowiskowa) i samorządem (planowanie). To musi się zmienić.

Rozwiązaniem są Centra Kompetencji Energetycznych na poziomie województw – wyspecjalizowane jednostki, które skoordynują wszystkie postępowania administracyjne. To jednak nie wystarczy. Potrzebna jest również rewizja przepisów, która uprości istniejące mechanizmy. Trzeba podnieść progi mocy dla uproszczonych procedur, wprowadzić grupowe koncesje dla projektów międzygminnych i zdigitalizować procesy aplikacyjne. Bez tego nawet najlepsze przepisy pozostaną martwą literą.

• Zobacz również: Społeczności energetyczne w Polsce: co nas powstrzymuje przed rewolucją energetyczną?

Pieniądze przestają być problemem

Finansowanie społeczności energetycznych musi stać się tak proste jak wzięcie kredytu na samochód. Masowe nagłaśnianie istniejących dotacji to pierwszy krok – ludzie nie mogą korzystać z programów, o których nie wiedzą.

Program "Mój Prąd" jest lub był dostępny dla członków społeczności energetycznych, ale nie uwzględnia charakteru kolektywnego inwestycji. Potrzebujemy dedykowanych programów dotacyjnych w ramach Funduszy Europejskich na lata 2021-2027, z preferencjami dla projektów międzygminnych. Równie ważne jest wspieranie współpracy międzygminnej. Małe gminy mogą nie mieć potencjału na samodzielne społeczności energetyczne, ale razem mogą tworzyć klastry. Programy dofinansowania powinny premiować projekty obejmujące większe obszary – to zwiększy ich efektywność i obniży koszty jednostkowe.

Technologiczna ofensywa: od szkoleń do pilotaży

Nie ma nowoczesnej energetyki bez wykwalifikowanych ludzi. Masowe programy przekwalifikowania zawodowego (finansowane przykładowo z EFS+) mogą przekształcić byłych górników i energetyków w ekspertów od odnawialnych źródeł energii.  Równolegle musimy przyspieszyć cyfryzację energetyki. Inteligentne liczniki AMI, systemy zarządzania popytem, technologie bilansowania w czasie rzeczywistym – to nie futurystyczne gadżety, ale podstawowe narzędzia dzisiejszej energetyki. Bez nich społeczności energetyczne nie będą mogły w pełni wykorzystać swojego potencjału.

Współpraca zamiast konkurencji

Społeczności energetyczne potrzebują ekosystemu wsparcia, w którym różne podmioty współpracują zamiast konkurować. Samorządy, organizacje pozarządowe, przedsiębiorstwa społeczne, uczelnie realizujące badania energetyczne – wszyscy powinni tworzyć sieć wzajemnego wsparcia. Kluczowa jest budowa Sieci Współpracy na rzecz Społeczności Energetycznych – struktury koordynującej działania różnych sektorów oraz platformy wymiany doświadczeń, która pozwoli społecznościom uczyć się od siebie nawzajem.

Choć istnieją już organizacje pełniące funkcję mediatorów i promotorów w sektorze energetyki odnawialnej – jak Krajowa Izba Gospodarcza Społeczności Energetycznych (KIGSE) – potrzebujemy znacznie więcej takich inicjatyw. Tylko systematyczne rozbudowywanie sieci współpracy pozwoli stworzyć trwałe fundamenty dla rozwoju społeczności energetycznych w całym kraju. Bez silnych partnerstw między sektorem publicznym, prywatnym i obywatelskim nawet najlepsze przepisy prawne i programy finansowe nie przełożą się na rzeczywisty rozwój energetyki obywatelskiej.

• Zobacz również: Antidotum na blackouty, czyli po co nam są społeczności energetyczne. Czy to się opłaca?

Strategiczne podejście do transformacji

Społeczności energetyczne to kluczowy instrument realizacji Europejskiego Zielonego Ładu i osiągnięcia neutralności klimatycznej do 2050 roku. W Polsce mogą przyczynić się do zwiększenia bezpieczeństwa energetycznego poprzez dywersyfikację źródeł dostaw na poziomie lokalnym.

Ale żeby to zadziałało, potrzebujemy systemowego podejścia:

• Krajowy plan rozwoju społeczności energetycznych – dokument strategiczny o statusie podobnym do Krajowego Planu w dziedzinie Energii i Klimatu, który wyznaczy jasne cele i harmonogram działań.
• Nowelizacja ustawy o OZE – uproszenie procedur administracyjnych i rozszerzenie mechanizmów wsparcia finansowego to konieczność, nie opcja.
• Dedykowana instytucja koordynująca – będzie odpowiedzialna za rozwój społeczności energetycznych na poziomie krajowym.
• Intensyfikacja programów pilotażowych – w regionach o wysokim potencjale OZE, finansowanych ze środków krajowych i europejskich.

Przyszłość energetyki leży w rękach społeczności

Społeczności energetyczne, zdefiniowane w dyrektywie RED II jako podmioty oparte na otwartym i dobrowolnym uczestnictwie, to nie tylko sposób na tańszy prąd – to droga do energetycznej suwerenności Polski. Ale bez konkretnych działań, odważnych inwestycji w ludzi i technologie oraz systemowej zmiany podejścia do energetyki obywatelskiej pozostaną one jedynie dobrym pomysłem zapisanym w przepisach.

Mamy narzędzia prawne, mamy technologie, mamy nawet pierwsze przykłady sukcesu. Czego nam brakuje? Woli politycznej, społecznej determinacji i przekonania, że energetyczna przyszłość Polski leży w rękach jej mieszkańców. 

Materiał został przygotowany przez Koło Naukowe AGH Eko-Energia
Milena Materny